Những điều kiêng kỵ trong tang lễ theo quan niệm dân gian

Trong những ngày tang gia, gần như nhà nào cũng có một người lớn tuổi đứng ra nhắc: cái này kiêng, cái kia phải tránh. Người trẻ nghe thì hoang mang, không biết điều nào là lệ thật phải giữ, điều nào chỉ là nghe nói. Tôi gặp không ít gia đình mất ngủ vì sợ làm sai một điều kiêng nào đó sẽ “không hay” cho người đã khuất hoặc người ở lại. Bài này nói thẳng vào đúng nỗi băn khoăn ấy.

Cần thống nhất trước một điều: phần lớn điều kiêng kỵ trong tang lễ là tập tục dân gian, không phải quy tắc cứng, và khác nhau theo vùng miền, dòng họ, tôn giáo. Người Công giáo, người theo đạo Phật, người miền Trung hay miền Nam đều có cách giữ riêng. Vì vậy tôi chỉ nêu những điều phổ biến nhất kèm lý do đằng sau, để gia đình hiểu mà cân nhắc, chứ không nên áp dụng máy móc.

Kiêng kỵ với thi hài và trong lúc khâm liệm

Đây là nhóm kiêng kỵ được giữ nghiêm nhất, vì liên quan trực tiếp đến phần thân thể người vừa mất. Khoảng thời gian từ lúc tắt thở đến khi nhập quan là lúc gia đình bối rối nhất, nên dễ làm vội mà quên những điều các cụ dặn:

• Kiêng để chó, mèo nhảy qua thi hài: quan niệm xưa cho rằng có thể gây hiện tượng “quỷ nhập tràng”. Thực chất đây là lời nhắc trông coi thi hài cẩn thận, không để vật nuôi tới gần.
• Kiêng nước mắt rơi vào thi hài hoặc vào quan tài lúc khâm liệm — hàm ý nhắc con cháu cố giữ bình tĩnh để làm lễ cho chu đáo.
• Kiêng dùng đồ kim loại sắc cài lên người mất theo tục một số nơi; thường gói răng giả, đồ trang sức ra riêng theo dặn dò của thầy lễ.
• Kiêng để người mất nằm trần: thi hài luôn được tắm rửa, mặc đồ tươm tất trước khi khâm liệm, đây vừa là lễ nghĩa vừa là vệ sinh.

Kiêng kỵ về người tham gia và đến viếng

Nhóm này hay gây hiểu lầm, vì nhiều người tưởng là “phân biệt” trong khi thực ra là để bảo vệ chính người được khuyên kiêng. Cách giải thích nhẹ nhàng từ đầu sẽ tránh được va chạm trong họ.

Một điều cần nói rõ với khách viếng: tang gia không nên vì những điều kiêng này mà làm ai đó thấy bị từ chối. Người không tiện vào viếng vẫn có thể gửi lời chia buồn, gửi vòng hoa, hoặc đến thắp hương vào dịp khác. Tấm lòng mới là điều người đã khuất và gia chủ trân trọng.

Kiêng kỵ trong sinh hoạt của tang gia

Trong những ngày để tang, nếp sinh hoạt của cả nhà cũng thay đổi để giữ sự trang nghiêm và lòng thành. Đây là những điều con cháu thường được nhắc:

• Kiêng cưới hỏi, mừng tân gia, khai trương trong thời gian để tang — để trọn đạo hiếu, không vui chơi khi nhà còn tang.
• Kiêng to tiếng, cãi vã, cười đùa nơi quàn và trong tang gia, giữ không khí lặng lẽ, tôn nghiêm.
• Kiêng mặc đồ sặc sỡ, trang điểm đậm khi để tang; tang phục và sắc phục giản dị là cách bày tỏ tang chế.
• Kiêng soi gương, chải chuốt cầu kỳ theo tục một số nơi trong những ngày đầu tang — nhắc con cháu dồn tâm vào việc tang.
• Kiêng để bàn thờ vong tắt hương, tắt đèn: hương đăng được giữ liên tục trong suốt thời gian quàn.

Kiêng kỵ sau khi an táng và trong thời gian để tang

Việc kiêng cữ không kết thúc khi đắp xong nấm mộ. Theo quan niệm dân gian, thời gian để tang vẫn còn một số điều con cháu nên giữ, đặc biệt là trong 49 ngày và 100 ngày đầu:

• Giữ việc cúng cơm, thắp hương đều đặn cho người mới mất theo phong tục từng nhà.
• Hạn chế đi xa, dự việc vui lớn trong thời gian đầu để tang.
• Tránh động vào mộ phần quá sớm; việc bốc mộ, cải táng có thời điểm riêng theo tục.
• Người trong tang chế kiêng đến xông nhà, chúc Tết người khác trong năm có tang theo lệ nhiều nơi.

Một tình huống thường gặp

Có một gia đình ở Cầu Giấy, cụ bà mất đúng dịp người cháu đích tôn chuẩn bị cưới sau đó ba tuần. Cả nhà rối bời vì lệ kiêng cưới khi có tang, không biết nên hoãn hay làm. Sau khi cùng ngồi lại, người lớn trong họ quyết định làm lễ cưới giản dị trong phạm vi nội bộ trước ngày phát tang một cách lặng lẽ theo ý nguyện lúc sinh thời của cụ, phần đãi khách thì dời lại. Cách xử lý ấy vừa giữ được chữ hiếu vừa không làm lỡ việc lớn của con cháu. Bài học là: điều kiêng kỵ có thể uyển chuyển khi cả họ đồng thuận và đặt lòng thành lên trên hình thức.

Checklist giúp giữ kiêng kỵ mà không hoang mang

• Hỏi rõ một người lớn tuổi trong họ về những điều dòng họ mình thực sự giữ.
• Phân biệt điều liên quan đến vệ sinh, an toàn (nên giữ) với điều thuần tâm linh (tùy tâm).
• Tôn trọng tín ngưỡng của gia đình: Công giáo, Phật giáo, lương dân có cách khác nhau.
• Giải thích nhẹ nhàng với khách viếng nếu phải khuyên ai đó kiêng, tránh gây hiểu lầm.
• Khi không chắc, hỏi chủ lễ hoặc đơn vị phục vụ tang lễ thay vì tự suy diễn cho thêm lo.

Giữ kiêng kỵ cho đúng cốt ở chỗ hiểu được vì sao mà kiêng, chứ không phải kiêng cho bằng hết vì sợ. Khi cần một người điềm tĩnh nhắc đúng việc, đúng lúc trong cả tang lễ, gia đình có thể nhờ đơn vị tổ chức tang lễ trọn gói hoặc gọi tới dịch vụ tang lễ trọn gói tại Hà Nội để được tư vấn theo đúng phong tục và hoàn cảnh của nhà mình, thay vì phải tự xoay xở giữa lúc bối rối.