Lập bàn thờ cho người mới mất đúng cách

Khi trong nhà vừa có người nằm xuống, một trong những việc người con cháu lo nhất lại ít ai dạy trước: lập bàn thờ cho người mới mất thế nào cho phải. Nhiều gia đình gọi cho tôi giữa đêm, không phải để hỏi quan tài hay xe tang, mà hỏi một câu rất thật: “bây giờ thắp hương cho cụ ở chỗ nào, bày những gì”. Đây là bàn thờ tạm, lập riêng cho người vừa khuất trong thời gian tang, khác với bàn thờ gia tiên đã có sẵn trong nhà.

Bàn thờ này dân gian thường gọi là bàn thờ vong hay ban thờ tang. Nó tồn tại từ lúc người thân mất cho đến khi mãn tang (thường là sau giỗ hết, tức giáp hai năm), rồi mới làm lễ rước vong lên bàn thờ gia tiên. Lập đúng ngay từ đầu sẽ tránh phải dịch chuyển, sửa đổi nhiều lần — điều mà người xưa rất kiêng.

Lập bàn thờ vong vào lúc nào

Theo lệ chung ở miền Bắc, bàn thờ vong được lập ngay sau khi khâm liệm, nhập quan, cùng lúc với việc dựng linh sàng và đặt linh cữu. Khi quan tài còn quàn tại nhà, bàn thờ vong đặt ngay phía trước hoặc đầu linh cữu để con cháu túc trực, thắp hương và đón khách đến viếng. Sau khi đưa tang (an táng hoặc hỏa táng xong), bàn thờ vong vẫn giữ nguyên tại nhà để hương khói trong suốt thời gian để tang.

Đặt bàn thờ ở đâu trong nhà

Vị trí là điều khiến nhiều gia đình ở phố lúng túng nhất vì nhà chật. Một vài nguyên tắc thực tế đã được đúc kết:

• Đặt ở gian giữa hoặc nơi trang trọng nhất nhà, hướng ra cửa chính để tiện cho khách viếng vái lạy.
• Không đặt bàn thờ vong trùng hay chồng lên bàn thờ gia tiên, Phật, Thần Tài — vong người mới mất chưa nhập vào tổ tiên nên thờ riêng.
• Tránh đặt dưới xà ngang, sát nhà vệ sinh, dưới gầm cầu thang hoặc nơi đi lại lộn xộn.
• Bàn thờ phải đặt cao hơn đầu người ngồi, kê chắc chắn, có chỗ để con cháu quỳ lạy phía trước.
• Nhà chung cư chật có thể dùng một bàn nhỏ kê sát tường, miễn sạch sẽ, trang nghiêm và yên tĩnh.

Trên bàn thờ vong cần bày những gì

Một bàn thờ tang đầy đủ không cần cầu kỳ, nhưng nên có những vật phẩm cơ bản dưới đây. Tôi liệt kê kèm công dụng để gia đình hiểu vì sao cần, chứ không bày cho có.

Phần bộ đồ thờ bằng sứ (bát hương, đôi đèn, kỷ chén, mâm bồng) nếu chưa có, gia đình có thể nhờ đơn vị trang trí và lo hoa tang lễ chuẩn bị trọn bộ cùng lúc dựng linh đường, đỡ phải chạy đi sắm lẻ trong lúc tang gia bối rối.

Hương khói và chăm bàn thờ trong thời gian tang

Lập xong không phải là hết việc. Trong thời gian để tang, bàn thờ vong cần được con cháu chăm nom đều đặn:

• Thắp hương sáng và chiều, giữ đèn/nến không tắt nếu có thể.
• Cúng cơm hằng ngày trong 49 ngày theo nếp nhà (xem thêm phong tục cúng cơm).
• Thay nước, thay hoa khi héo; lau di ảnh, lau bàn thờ nhẹ nhàng.
• Giữ khu vực sạch, không để đồ lộn xộn, không đặt thứ uế tạp lên bàn thờ.
• Đến các mốc cúng tuần, 49 ngày, 100 ngày thì sửa soạn lễ tươm tất hơn.

Một tình huống thường gặp

Có gia đình ở Cầu Giấy sống trong căn hộ chung cư hai phòng ngủ, cụ bà mất, con cháu loay hoay vì phòng khách đã kê sẵn bàn thờ gia tiên. Họ định đặt di ảnh cụ ngay cạnh, chung một bát hương. Tôi khuyên tách ra: kê thêm một bàn nhỏ vuông góc, lập bát hương riêng cho cụ, di ảnh quay ra cửa. Vừa đúng lệ thờ vong riêng trong tang, vừa gọn cho không gian chật. Sau giỗ hết, nhà mới làm lễ rước cụ lên bàn thờ gia tiên, lúc đó bàn thờ vong mới thu lại.

Những điều nên tránh khi lập bàn thờ

• Không dùng ảnh thờ cười tươi, ảnh chụp chung cắt ghép cẩu thả; nên chọn ảnh trang nghiêm, rõ mặt.
• Không đặt bàn thờ vong cao hơn bàn thờ Phật, gia tiên trong cùng một nhà.
• Không để bát hương tắt lạnh, hoa héo, nước cạn lâu ngày trong thời gian tang.
• Không tùy tiện xê dịch bát hương sau khi đã an vị, trừ khi có lễ và lý do rõ ràng.

Lập bàn thờ cho người mới mất, suy cho cùng, là tạo một chỗ để người sống còn được gần người đã khuất thêm một quãng. Làm gọn, làm thành tâm là đủ, không cần phô trương. Nếu gia đình quá bộn bề, một cuộc gọi tới dịch vụ tang lễ tại Hà Nội là có người đến tận nơi giúp kê đặt, sắm đồ thờ và hướng dẫn hương khói đúng nếp ngay từ ngày đầu.