Có gia đình hỏi tôi: “Nhà em không theo lệ kèn trống ầm ĩ, nhưng để đám tang im lặng quá thì lại trống trải, tính sao?”. Câu hỏi ấy chạm đúng vai trò của nhạc lễ trong đám tang miền Bắc — không phải để vui, cũng không phải để ồn, mà để giữ nhịp cho cả buổi tang và nói hộ con cháu những điều khó nói thành lời.
Ở miền Bắc, dàn nhạc lễ truyền thống trong đám tang thường được gọi là phường bát âm. “Bát âm” nghĩa là tám loại âm thanh, ứng với tám chất liệu làm nhạc cụ theo quan niệm cổ. Ngày nay không phường nào đủ đúng tám chất liệu, nhưng tên gọi vẫn được giữ để chỉ dàn nhạc cổ truyền tấu trong việc hiếu, việc lễ.
Phường bát âm gồm những gì
Một phường bát âm trong đám tang miền Bắc thường có từ năm đến tám người, sử dụng các nhạc cụ chính sau:
- Kèn (kèn bầu, kèn đám ma) — nhạc cụ chủ đạo, tiếng réo rắt, ai oán, dẫn dắt cả bài.
- Trống — trống cái và trống con, giữ nhịp và báo hiệu các nghi thức.
- Nhị (đàn cò) — tiếng kéo trầm buồn, hòa cùng kèn.
- Sáo, tiêu — bè giai điệu nhẹ, nâng phần kèn.
- Đàn nguyệt, đàn tam — giữ phần đệm.
- Thanh la, não bạt — gõ nhịp ở các đoạn trọng thể.
Nhạc lễ tấu vào những lúc nào
Nhạc lễ không chơi liên tục suốt tang lễ mà tấu theo từng nghi thức. Hiểu rõ điều này giúp gia đình biết khi nào cần phường có mặt, tránh thuê thừa giờ:
| Nghi thức | Vai trò của nhạc lễ | Sắc thái |
|---|---|---|
| Lễ thành phục, phát tang | Báo hiệu tang lễ chính thức bắt đầu | Trang nghiêm, trầm |
| Lễ viếng | Đệm nền khi khách vào viếng, đáp lễ | Nhẹ, ai oán |
| Lễ truy điệu | Nâng phần đọc điếu văn, tưởng niệm | Bi thương, lắng |
| Lễ di quan | Dẫn đường khi đưa linh cữu ra xe | Trầm hùng |
| Hạ huyệt / hỏa táng | Tiễn biệt lần cuối | Da diết |
Khâu phối hợp nhạc lễ với các nghi thức khác thường do người chủ lễ điều phối. Trong một dịch vụ tang lễ trọn gói, đội nhạc và đội phục vụ lễ ăn ý với nhau nên gia đình không phải lo nhắc giờ — đến lễ nào, phường tự biết tấu khúc nào.
Thuê phường bát âm cần lưu ý gì
Chất lượng phường nhạc ảnh hưởng nhiều đến không khí tang lễ. Trước khi thuê, gia đình nên hỏi rõ:
- Phường có bao nhiêu người, gồm những nhạc cụ nào.
- Chơi theo lối cổ truyền hay có thêm nhạc hiện đại (gia đình nên chốt trước để tránh lệch ý).
- Tính tiền theo buổi, theo ngày hay theo từng nghi thức.
- Có phục vụ cả phần di quan, ra nghĩa trang hay chỉ tại linh đường.
- Có yêu cầu gì về chỗ ngồi, điện, mái che khi trời mưa.
Khi gia đình không muốn kèn trống
Không phải nhà nào cũng giữ lệ kèn trống. Có gia đình muốn tang lễ tĩnh lặng, có nhà theo Phật giáo chỉ muốn tụng kinh niệm Phật, có nhà ở chung cư bị giới hạn âm thanh. Tất cả đều hợp lệ. Một vài lựa chọn thay thế:
- Chỉ giữ trống và nhị ở các nghi thức chính, bỏ kèn to.
- Thay phường bát âm bằng ban hộ niệm tụng kinh (với gia đình Phật giáo).
- Mở nhạc lễ thu sẵn ở âm lượng vừa phải khi không thuê phường sống.
- Giữ tang lễ tĩnh lặng hoàn toàn, chỉ có lời kinh hoặc lời nguyện.
Một tình huống thường gặp
Có gia đình ở một chung cư khu Cầu Giấy, cụ bà mất, con cháu muốn có nhạc lễ cho ấm cúng nhưng ban quản lý nhắc nhở vì sợ ồn. Chúng tôi đề xuất rút phường còn ba người — kèn, nhị, trống con — chỉ tấu vào ba thời điểm chính là phát tang, truy điệu và di quan, mỗi lần ngắn gọn, âm lượng vừa phải. Phần còn lại giữ tĩnh. Đám tang vẫn trang nghiêm, có hồn, mà hàng xóm không phiền. Nhạc lễ hay hay dở không nằm ở to nhỏ, mà ở chỗ đặt đúng lúc.
Nếu gia đình muốn được tư vấn chọn đội nhạc phù hợp với không gian và tín ngưỡng của nhà mình, có thể liên hệ dịch vụ tang lễ tại Hà Nội để có người làm nghề sắp xếp phường bát âm hòa nhịp với toàn bộ nghi lễ — đủ trang trọng mà vẫn giữ được sự yên tĩnh cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Phường bát âm là gì?+
Là dàn nhạc cổ truyền tấu trong việc hiếu, việc lễ ở miền Bắc. Tên gọi 'bát âm' chỉ tám loại âm thanh theo quan niệm cổ. Dàn thường gồm kèn, trống, nhị, sáo và một số nhạc cụ gõ, từ năm đến tám người.
Nhạc lễ chơi suốt đám tang hay theo từng lễ?+
Theo từng nghi thức, không chơi liên tục. Nhạc lễ tấu vào các thời điểm chính như phát tang, lễ viếng, truy điệu, di quan và lúc tiễn biệt cuối cùng. Hiểu điều này giúp gia đình không thuê thừa giờ.
Ở chung cư có thuê phường bát âm được không?+
Được, nhưng nên rút gọn đội, giảm âm lượng và chỉ tấu vào vài nghi thức chính. Cần để ý quy định về tiếng ồn và giờ giấc của khu dân cư, tránh gây phiền cho hàng xóm.
Gia đình theo Phật giáo có dùng phường bát âm không?+
Tùy nhà. Nhiều gia đình Phật giáo ưu tiên ban hộ niệm tụng kinh, gõ mõ niệm Phật thay cho kèn trống. Cũng có nhà kết hợp cả hai. Nên thống nhất trước theo tín ngưỡng của gia đình.
Thuê phường nhạc tính tiền thế nào?+
Tùy đội, có nơi tính theo buổi, theo ngày, có nơi tính theo từng nghi thức và quãng đường (nếu đi theo ra nghĩa trang). Nên hỏi rõ số người, nhạc cụ và phạm vi phục vụ trước khi chốt.
Tác giả
Huyền Trang
Cố vấn nghi lễ và phong tục · 8 năm kinh nghiệm
Tư vấn nghi thức tang ma theo phong tục ba miền và các tín ngưỡng khác nhau, giúp gia đình giữ trọn lễ nghĩa mà vẫn phù hợp hoàn cảnh. Quan niệm: nghi lễ cốt ở tấm lòng, không nằm ở sự phô trương.
