Tục để tang và những quy ước về thời gian để tang

Một câu hỏi tôi nghe gần như tuần nào cũng có: “Con dâu để tang bố chồng mấy năm?”, “Cháu nội chịu tang ông là đại tang hay tiểu tang?”, “Đang để tang thì cưới hỏi có được không?”. Phía sau những câu hỏi ấy là nỗi lo làm sai với người đã khuất, làm trái với họ hàng. Bài này nói rõ các quy ước để tang theo lệ xưa, đồng thời chỉ ra phần nào ngày nay đã được các gia đình điều chỉnh cho hợp hoàn cảnh.

Để tang, hiểu mộc mạc, là khoảng thời gian con cháu giữ lòng thương tiếc và kiêng khem một số việc vui để tỏ hiếu với người mất. Nó không chỉ là chiếc khăn tang mấy ngày tang lễ, mà là cả một quãng dài sau đó — có khi vài tháng, có khi mấy năm — tùy quan hệ thân sơ với người đã khuất.

Để tang là gì và bắt nguồn từ đâu

Quy ước để tang của người Việt chịu ảnh hưởng lớn từ chế độ tang phục ngũ phục trong văn hóa Á Đông — năm bậc tang ứng với năm mức độ thân thuộc. Bậc tang càng nặng thì thời gian để tang càng dài và đồ tang càng thô (vải xô, gai sống). Bậc tang nhẹ thì thời gian ngắn, đồ tang đơn giản hơn. Người xưa dựa vào đó để biết ai chịu tang ai, chịu trong bao lâu.

Cần nói ngay: ngũ phục là khung tham chiếu, không phải luật bắt buộc giống nhau ở mọi nhà. Mỗi dòng họ, mỗi vùng, mỗi tôn giáo có cách vận dụng riêng. Gia đình theo Công giáo chẳng hạn, không thực hành ngũ phục như nhà thờ cúng tổ tiên thuần túy. Vì vậy phần dưới đây mô tả lệ thường gặp ở miền Bắc, còn cụ thể đến đâu thì nên hỏi trưởng họ hoặc người lớn trong nhà.

Năm bậc tang theo ngũ phục

Năm bậc tang theo lệ cổ, từ nặng đến nhẹ, có thể tóm gọn như sau:

Hai bậc nặng nhất — trảm thôi và tư thôi — thường được gọi nôm na là đại tang; ba bậc còn lại gộp thành tiểu tang. Đây là cách phân biệt mà các gia đình hay dùng khi hỏi nhau “nhà mình chịu đại tang hay tiểu tang”.

Đại tang và tiểu tang khác nhau ở điểm nào

Khác biệt rõ nhất nằm ở ba thứ: đồ tang, thời gian, và mức kiêng khem.

• Đồ tang: đại tang dùng khăn xô trắng, áo xô gai, có khi chống gậy (tang cha gậy tre, tang mẹ gậy vông theo lệ xưa); tiểu tang đồ tang nhẹ hơn, khăn vàng hoặc khăn trắng đơn giản.
• Thời gian: đại tang tính bằng năm; tiểu tang tính bằng tháng.
• Kiêng khem: đại tang kiêng việc vui (cưới hỏi, khai trương, tiệc tùng lớn) chặt chẽ và lâu hơn; tiểu tang nhẹ nhàng hơn nhiều.

Trong một tang lễ trọn vẹn, việc phân định ai đeo khăn màu gì, ai chống gậy thường do người lo nghi lễ và trưởng họ thống nhất ngay từ lễ phát tang. Sắp xếp đúng từ đầu giúp con cháu khỏi lúng túng khi khách đến viếng hỏi vai vế.

Ai để tang ai — những trường hợp hay phải hỏi

Đây là phần dễ nhầm nhất, nhất là với gia đình đông con cháu, dâu rể. Một vài quy ước thường gặp:

• Con ruột và con dâu để tang cha mẹ, cha mẹ chồng: đại tang.
• Con rể để tang cha mẹ vợ: theo lệ là tiểu tang, nhẹ hơn con dâu, song nhiều nhà nay coi như nhau cho phải đạo.
• Cháu đích tôn để tang ông bà nội: được xếp nặng hơn các cháu khác vì gánh phần phụng tự.
• Vợ để tang chồng: đại tang; chồng để tang vợ theo lệ xưa nhẹ hơn, nhưng thực tế nay phần lớn coi trọng như nhau.
• Anh chị em ruột để tang nhau: thuộc bậc tư thôi, khoảng một năm.

Đang để tang thì kiêng những gì

Trong thời gian để tang, đặc biệt là đại tang, con cháu thường giữ một số kiêng khem để tỏ lòng thương tiếc:

• Hoãn việc vui lớn: cưới hỏi, ăn hỏi, tiệc mừng, khai trương trong nhà.
• Hạn chế đi dự đám cưới, lễ mừng của người khác trong thời gian đầu.
• Giữ bàn thờ vong, cúng cơm và hương khói đều trong những tuần đầu (nhất là 49 ngày, 100 ngày).
• Ăn mặc giản dị, tránh màu sắc rực rỡ khi còn trong tang.
• Không trồng cây, sửa nhà lớn nếu gia đình giữ lệ này (tùy quan niệm từng nhà).

Riêng chuyện cưới hỏi khi đang có tang, ngày nay nhiều gia đình linh hoạt: nếu cưới đã định trước khi có tang, hoặc cô dâu chú rể ở xa, lớn tuổi, có thể xin phép làm gọn hoặc lùi lại sau lễ 49 ngày, 100 ngày thay vì chờ hết tang. Đây là việc nên bàn với hai họ và người lớn, không có công thức chung.

Một tình huống thường gặp

Có gia đình ở Long Biên, con gái lớn đã ấn định ngày cưới thì bà nội mất trước đó hai tháng. Cả nhà rối vì sợ cưới trong tang là bất hiếu, nhưng hủy thì thiệt thòi cho cháu và lỡ việc bên nhà trai. Sau khi bàn với trưởng họ, gia đình quyết định vẫn giữ ngày cưới nhưng làm giản dị, không phông bạt rình rang, và xin phép trước bàn thờ bà. Trưởng họ đồng thuận vì đám cưới vốn định từ trước khi bà mất. Cách xử lý ấy vừa giữ được hiếu nghĩa, vừa không làm khó người sống — đúng tinh thần “lễ tùy gia phong”.

Mãn tang và lễ xả tang

Kết thúc thời gian để tang là lễ mãn tang (còn gọi đại tường, đi liền lễ trừ phục hay xả tang). Trong lễ này, con cháu làm cơm cúng, đốt hoặc cất khăn áo tang, và từ đó trở lại nếp sinh hoạt bình thường. Với đại tang cha mẹ, lễ xả tang thường gắn với giỗ hết (giỗ năm thứ hai). Sau lễ này, gia đình có thể yên tâm tổ chức việc vui đã hoãn trước đó.

Nếu gia đình muốn được hướng dẫn sắp xếp tang phục theo đúng vai vế và lo các nghi lễ từ phát tang đến xả tang cho trọn vẹn, có thể tham khảo dịch vụ tang lễ trọn gói tại Hà Nội — nơi có người làm nghề tư vấn từng bậc tang cho từng thành viên, để con cháu giữ được lễ mà không phải tự mình dò đoán.